اردشیر پشنگ

ایران و عراق از اتحاد سیاسی تا رقابت اقتصادی

0028969

 

طی ۹۲ سال اخیر که از تاسیس کشور عراق سپری می شود میان حاکمان بغداد با دولتمردان تهران همواره روابط پر فراز و نشیبی برقرار بوده است. این دو کشور همسایه ابتدا (۱۹۲۱ – ۱۹۵۸) با توجه به نظام های سلطنتی محافظه و نزدیک به غرب (انگلستان) که بر سرکار داشتند دارای روابطی حسنه و دوستانه بودند اما پس از انجام کودتای نظامیان چپ تحت امر ژنرال عبدالکریم قاسم (۱۹۵۸) که منجر به سقوط خونین نظام سلطنتی از یکسو و خروج عراق از اردوگاه غرب از سوی دیگر شد؛ روابط طرفین متاثر از تعارضات ایدئولوژیک موجود را پرتنش و بحرانی کرد.ادامه….

پیروزی کودتای بعثی ها در سال ۱۹۶۸ و به دست گرفتن ضمام امور توسط ژنرال حسن البکر روابط دو کشور را پر تنش تر کرد به نحوی که درگیری های پراکنده مرزی نیز میان دو رف رخ داد از این زمان محمد رضا شاه پهلوی با هماهنگی و همراهی ایالات متحده، به حمایت از جنبش کردهای عراقی دست زد. اما در دهه ۱۹۸۰ یکسال پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حمله همه جانبه ارتش عراق به ایران دو کشور را رسماً وارد دومین جنگ طولانی قرن بیستم کرد. پس از ۱۹۸۸ تا سال ۲۰۰۳ هم دو کشور در حالت نه جنگ و نه صلح قرار داشتند تا اینکه نظام بعث با حمله آمریکا سقوط کرد. در دوره اخیر اما شرایط یکبار دیگر متفاوت شده است استقرار یک نظام جدید مبتنی بر دموکراسی باعث شد تا شیعیان و سپس کردها با توجه به میزان جمعیت و البته ضدیت شان با دولت پیشین در راس هرم قدرت قرار گیرند و این امر، در کنار روابط حسنه پیشین ایران با احزاب و گروه های شیعی و کُرد، باعث نزدیکی دو کشور گردید به نحوی که امروزه این دو را در یکسویه موازنه قدرت منطقه ای قرار می دهند. اما باید گفت هر دو کشور به رغم نزدیکی های سیاسیِ اتحاد گونه به هم، دارای یک رقابت جدی در عرصه اقتصاد با محوریت انرژی (نفت) هستند. مقاله پیش رو بر اساس گزارش های جدید اداراه اطلاعات انرژی آمریکا، اوپک و سایت BP این مساله را به صورت دقیق تری تشریح خواهد کرد:

اخیراً اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده آمریکا با انتشار گزارشی به بررسی ابعاد مختلف تحریم نفت ایران، میزان واقعی صادرات این کشور و چگونگی جایگزین شدن نفت دیگر کشورها به جای آن پرداخته است. بخش دیگری از گزارش آمریکایی ها به منتفعان از تحریم نفت ایران اشاره کرده است که در این بین کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از عراق و عربستان گرفته تا قطر و امارات متحده عربی توانسته اند در سایه این تحریم ها و جایگزینی نفت خود به جای نفت ایران، و عدم تغییر قیمت ها، بیشترین سود ممکن را ببرند و همزمان رقابتی جدی و شدید با هم برای افزایش تولید نفت خود انجام دهند.

رقابت شانه به شانه عربستان و عراق

بر طبق گزارش مذکور از میان کشورهای فوق که همگی نیز از اعضای فعال اوپک هستند دو کشور عراق و عربستان سعودی بیشترین سود ممکن را از تحریم های ایران از آن خود کرده اند. طبق گزارش سالانه اوپک که در گزارش سالانه اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز بازتاب یافته است میزان فروش نفت ایران به دلیل تحریم های یکجانبه و غیرقانونی آمریکا، به کمترین حد خود در ۳۸ سال اخیر رسیده است بر این اساس ایران در سال ۲۰۱۱ حدود ۹۵ میلیارد دلار نفت فروخته است که این میزان در سال بعد (۲۰۱۲) یا ۲۶ میلیارد دلار افت به رقم ۶۹ میلیارد دلار کاهش یافته است. این در حالی است که عراق و عربستان سعودی به شدت در حال افزایش توان تولید نفتی خود بوده و هستند. عربستانی ها طی همین مدت (سال ۲۰۱۲) بیش از ۳۱۲ میلیارد دلار فرروش داشته اند که این خود یک رکورد بی نظیر در تاریخ فروش نفت در این کشور واقع در حاشیه جنوبی خلیج فارس به شمار می رود. طبق این گزارش میزان فروش نفت خام توسط اعضای اوپک در کل در سال ۲۰۱۳ نسبت به ۲۰۱۲ با کاهشی ۴۴ میلیارد دلاری مواجه خواهد شد و کل فروش این اعضا در این سال به ۷۴۴ میلیارد دلار خواهد رسید.

احیای صنعت نفت تعطیل شده

صنعت نفت عراق که یکی از قدیمی ترین صنایع در خاورمیانه محسوب می شود طی سه دهه اخیر دوران پر فراز و نشیبی را پشت سر گذاشته است. حاکم بودن دولت ماجراجوی بعثی تحت رهبری صدام حسین و بروز سه جنگ بزرگ در دهه ۱۹۸۰، سال ۱۹۹۱ و ۲۰۰۳ باعث گردید تا صنعت نفت این کشور آسیب های بسیار جدی ببیند و از میزان تولید روزانه آن در حد گسترده ای کاسته شود. طی دهه ۱۹۹۰ میلادی صنعت نفت آسیب دیده عراق، با تحریم های شدید و فلج کننده ای که با راحی آمریکا و تصویب شورای امنیت اعمال می شد مواجه گردید که به مدت ۱۲ ادامه پیدا کرد به نحوی که به غیر از مقدار محدودی صادرات نفت آن هم در مقابل غذا دیگر توانی برای تولید و فروش بیشتر نداشت این وضعیت تا سال ۲۰۰۳ ادامه پیدا کرد. اما از این سال به بعد که عراق وارد یک دوره جدید و در حال گذار شد؛ آمریکایی ها و شرکت های نفتی بین المللی بزرگ، بر نفت جنوب و شمال این کشور احاطه پیدا کرده، و سرمایه گذاری های گسترده ای برای احیای صنعت نفت تقریباً تعیل شده این کشور انجام دادند.

تغییر تیم مدیریتی نفتی عراق هم شتاب بازسازی صنعت نفت این کشور را بیشتر کرد. نزدیکی به آمریکا باعث شد علاوه بر جذب سرمایه گذاری های گسترده کشورها و شرکت های مختلف، عراقی ها از یک موهبت بزرگ دیگر نیز بهره مند شوند و آن ورود تکنولوژی جدید و دمیدن خون تازه به صنعت نفت بی رمق این کشور بود. لذا شرایط به گونه ای پیش رفت که شش سال پس از سقوط صدام، دولت نوری مالکی اقدام به انجام دو مناقصه بزرگ نفتی کرد که طبق آمار شرکت BP و سایت اوپک، دست کم ۲۰۰ میلیارد دلار سرمایه را بصورت تدریجی برای حوزه های نفتی مرکزی و جنوبی جذب کردند. این میزان جذب سرمایه متفاوت از جذب سرمایه گذاری های حکومت اقلیم کردستان عراق در حوزه نفتی واقع در شمال این کشور است.

عراق متحدی سیاسی اما رقیب جدی اقتصادی

هرچند عربستان سعودی بیشترین فروش ممکن نفت را در سایه تحریم های ایران از آن خود داشته است اما این عراق بوده است که بیشترین جهش در فروش نفت را داشته است. عراقی ها که با حمایت ویژه آمریکایی ها از سال ۲۰۰۹ برنامه بلند پروازانه ای در صنعت نفت را آغاز کرده است که هدف آن رسیدن به صادرات ۱۲٫۵ میلیون بشکه ای نفت در روز در سال ۲۰۱۷ است.

به همین دلیل عراقی ها که از یکسو یک دوست و متحد سیاسی قابل توجه برای ایرانیان محسوب می شود از سوی دیگر به شدت در تکاپو است تا از فرصت تحریم و کاهش فروش نفت ایران بیشترین بهره ممکن را ببرد. بنا به گفته برخی تحلیل گران اینک وضعیت موجود بازار به گونه ای است که در ازای کم شدن هر بشکه نفت ایران، عراق یک بشکه نفت به تولیدات روزانه اش اضافه می کند.

طبق گزارش اداره انرژی آمریکا، میزان فروش نفت عراقی ها در طول سال ۲۰۱۲ یک رکورد جدید برای این کشور به ارمغان آورده است و این میزان یک جهش زیاد نسبت به سال ۲۰۰۴ داشته است. همچنین عراقی ها علاوه بر افزایش صادرات خود، سعی کرده اند بازارهای سنتی هدف ایران را از آن خود کنند. یکی از مهمترین این بازارها پالایشگاه های صنعت نفت کشور هندوستان مشتری قدیمی نفت ایران است. عراقی ها در این مدت با افزایش مراودات و فعال تر کردن دیپلماسی نفتی خود با این کشور واقع در شبه قاره، موفقیت های زیادی به دست آورنده اند به نحوی که حتی هندی ها فرآیند تغییر تکنولوژی های مستقر در پالایشگاه های خود برای هماهنگی با نفت تولیدی عراق را آغاز کرده اند و این بدان معناست که اگر روزی تحریم های ایران برداشته شود برخی از بازارها به مانند هند دیگر به مانند گذشته خریدار نفت ایران نخواهند بود.

چشم انداز پیش رو

بدین ترتیب باید گفت دو کشور ایران و عراق در کنار روابط گرم و حسنه سیاسی و دیپلمایتک موجود در حوزه های مختلف از جمله موازنه هویتی منطقه ای (شیعه / سُنی)، بحران سوریه، تنش با ترکیه و … در عرصه اقتصادی در حال رقابتی جدی با یکدیگر هستند که این وضعیت با تداوم تحریم های یکجانبه آمریکایی ها علیه اقتصاد و صنعت ایران، بیش از پیش تشدید خواهد شد. البته ناگفته پیداست با توجه به برخی سوابق رفتاری عراقی ها و نیز نشانه های امروزین، انتظار می رود تنگناهای ژئوپلتیک عراق باعث شود در صورت تثبیت وضعیت سیاسی و استقرار امنیت و آرامش بیشتر در این کشور، به نوعی شاهد سرایت رقابت اقتصادی موجود به عرصه سیاسی نیز باشیم.


این مطلب را چاپ کنید

نظرات شما

ایمیل شما منتشر نخواهد شد پر کردن قسمت های ستاره دار الزامی است *

*


نُه − = 5

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>