ژئوپولیتیک نفت وسیاست خارجی ایران

aa

نویسندگان: دکتر جواد اطاعت دانشیار دانشگاه شهید بهشتی وحمیدرضا نصرتی

به منظور  معرفی وآشنایی دانشجویان،پژوهشگران وعلاقمندان به حوزه سیاست خارجی پیشگفتار کتاب فوق را عینا تقدیم خوانندگان می نماییم.

اگر سیاست خارجی را به عنوان یک متغیر وابسته در نظر بگیریم، از متغیرهای مستقل بسیاری تاثیر می‌پذیرد. عناصر وعواملی همچون موقعیت جغرافیایی،گفتمان حاکم بر نظام بین‌المللی، باورها، اعتقادات وایستارهای رهبران حاکم، احزاب و جریانهای سیاسی، گروههای ذینفوذ و…. بر سیاست خارجی واحدهای سیاسی اثر گذارند. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست.

یکی از عناصر وعوامل مهم تأثیرگذار بر سیاست خارجی ایران منابع کمیاب “نفت وگاز” است.بعد از پیدایی نفت این متغیر آهسته؛ اما پیوسته به عنوان یکی از مولفه‌های مهم تأثیرگذار بر اقتصاد،سیاست داخلی وسیاست خارجی ایران ایفای نقش کرده است.

در دوره نظام موازنه قوا و نظام دوقطبی وبه طور کلی در عصر حاکمیت گفتمان ژئواستراتژیک موقعیت جغرافیایی ایران به عنوان ریملند نظریات ژئوپلیتیک عامل ارتباط، اتصال، تعامل و تقابل ایران با نظام بین‌الملل محسوب می‌گردید. دراین مقطع زمانی متأثر از نظریات قدرت دریائی ماهان، هارتلند مکیندر و مهمتر از آن ریملند اسپایکمن و کمربندهای شکننده (Shatterbelts) کوهن، جایگاه جغرافیائی ایران به دلیل ارتباط و اتصال با دریای آزاد و در اختیار داشتن تنگه استراتژیک هرمز، اتصال با سرزمین قلب از طریق مرزهای شمالی و قرار گرفتن بین دو قدرت بری (روسیه – شوروی) و بحری (انگلستان – آمریکا) در استراتژی جهانی از اهمیت و جایگاه بالائی برخوردار بود. رقابت روسیه و انگلستان در دوره موازنه قوا و آمریکا و شوروی در نظام دو قطبی در خصوص ایران نیز ناشی از جایگاه ژئواستراتژیک این کشور بود، به گونه‌ای که موقعیت جغرافیائی ایران به عنوان یکی از حلقه‌های مهم سیاست سد نفوذ (Containment) در استراتژی غرب از اعتبار خاصی برخوردار شد.

 با تحول گفتمان ژئواستراتژیک به ژئواکونومی در دهه‌های اخیر و ایفای نقش برتر اقتصاد در عرصه مناسبات جهانی، نفت به عنوان خون صنعت مدرن در مقایسه با سایر عوامل قدرت ازجایگاه بالاتری برخوردار شده است.

زمانی تأثیر اهمیت نفت برسیاست خارجی ایران مضاعف می‌شود که بدانیم این کشور از دو جنبه تولید و مصرف انرژی در کانون توجه و تعاملات بین‌المللی واقع شده است.از طرفی این کشور در مرکز بیضی انرژی جهانی با ۴۸ درصد ذخایر نفت در خلیج فارس و ۴/۷ درصد در حوزه خزر واقع شده است. از طرفی ایران با ۱۵۷میلیارد بشکه نفت  بعد از عربستان سعودی به عنوان دومین کشورنفت خیز در حوزه خلیج‌فارس ودومین تولید کننده نفت اوپک و چهارمین صادر کننده نفت در جهان شناخته شده است. از دیگر سو، سه حوزه بزرگ ذخایر گازی جهان یعنی خلیج فارس، سیبری غربی و آسیای مرکزی با ۸/۷۰ درصدذخایر گازی جهان را بهم ارتباط می‌دهد. مضافاً اینکه ایران با ۱۸ درصد ذخایر گازی جهان بعد از روسیه دومین جایگاه را به خود اختصاص داده است. از جنبه مصرف انرژی نیز ایران محل اتصال دو حوزه بزرگ مصرف انرژی یعنی هند و چین درشرق و اروپا در غرب واقع شده است. این ویژگی باعث شده است که موقعیت ایران و محیط پیرامونش برای نظام بین‌المللی اهمیت مضاعفی پیدا کند.

با این رهیافت  کتاب “ژئوپلیتیک نفت وسیاست خارجی ایران” ،تقدیم دانشجویان و دانش پژوهان علوم سیاسی،روابط بین‌الملل، جغرافیای سیاسی و ژئوپلیتیک و همچنین علاقمندان و دست اندر کاران دستگاه دیپلماسی ایران می‌شود. امید آنکه با شناخت واقع بینانه‌ای از جایگاه ایران، امکانات موجود بتواند پشتوانه‌ای برای سیاست خارجی به منظور تعامل با نظام بین‌الملل و استفاده از فرصت‌های جهانی به منظور تسریع فرایند توسعه پایدار ایران باشد. در اینجا برخود فرض می‌دانم از مدیر محترم نشر علم که زمینه انتشار این اثر پژوهشی را فراهم آوردند سپاسگزاری کنم. بی‌شک کاستی‌های این اثر مربوط به نویسندگان است.


این مطلب را چاپ کنید

نظرات شما

ایمیل شما منتشر نخواهد شد پر کردن قسمت های ستاره دار الزامی است *

*


هفت − = 6

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>