نگاهی به وضعیت پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان

n00030090-b

مصطفی محمدی – جمهوری آذربایجان در ۱۸ اکتبر ۱۹۹۱ استقلال خود را اعلام کرد. نظام سیاسی این کشور بر اساس سیستم ریاست‌جمهوری اداره می‌شود و رئیس‌جمهور از اختیارات فوق‌العاده، از جمله حق انحلال مجلس برخوردار است. با نزدیک شدن موعد انتخابات ریاست‌جمهوری در آذربایجان در مهر ماه سال جاری توجه به تحولات سیاسی این کشور بیشتر می‌شود. مطابق قانون اساسی جمهوری آذربایجان انتخابات ریاست‌جمهوری در این کشور هر ۵ سال یک بار صورت می‌گیرد. انتخابات ریاست‌جمهوری قبلی در سال ۲۰۰۸ صورت گرفت که «الهام علی‌اف» از «حزب ینی آذربایجان» با اختلاف رای زیادی نسبت به سایر نامزدها به پیروزی رسید. از آنجایی که انتخابات آینده ریاست‌جمهوری بعد از اصلاح قانون اساسی صورت می‌گیرد، از اهمیت بالایی در تاریخ این کشور برخوردار است. چرا که به الهام علی‌اف برای سومین‌بار امکان نامزدی برای انتخابات را می‌دهد. از این رو، نوشتار حاضر درصدد بررسی وضعیت پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری آینده آذربایجان و تاثیرات آن بر رابطه با ج.ا.ایران می‌باشد.

انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان
با نگاهی اجمالی به قانون اساسی جمهوری آذربایجان به اهمیت انتخابات ریاست‌جمهوری در آذربایجان پی‌ خواهیم برد. به موجب اصل هشتم قانون اساسی جمهوری آذربایجان، رئیس‌جمهور در راس دولت و حکومت است که مسئولیت سیاست داخلی و خارجی، اتحاد مردم کشور، تضمین استقلال، تمامیت ارضی، اطمینان از استقلال قضات را برعهده دارد. همچنین مطابق اصل نهم قانون اساسی فرماندهی اصلی نیروهای نظامی بر عهده ریاست‌جمهوری است. علاوه بر این طبق اصل ۱۰۹ قانون، اموری مانند پیشنهاد انتخابات به مجلس ملی، ارائه بودجه کشور به مجلس ملی، انتخاب نخست‌وزیر با تأیید پارلمان، تعیین اعضای کابینه دولت، تعیین قضات دیوان قانون اساسی، دیوان عالی و دیوان اقتصاد، تعیین فرمانده کل نیروهای مسلح، امضای قراردادها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی، اعلان جنگ و صلح و… بر عهده رئیس‌جمهور است.

«الهام علی‌اف»، رئیس‌جمهور فعلی آذربایجان فرزند حیدر علی‌اف، رئیس‌جمهور پیشین آذربایجان است و از تاریخ ۳۱ اکتبر ۲۰۰۳ قدرت را در دست گرفت. علی‌اف دکترای تاریخ دارد و در دانشگاه دولتی مسکو در رشته، روابط بین‌الملل تحصیل کرده‌ است. پیش از وی و از زمان استقلال این جمهوری به ترتیب «محمدامین رسول‌زاده» که حزب مساوات را (که از سال ۱۳۲۹ تشکیل شد و از سال ۱۳۳۶ تا ۱۳۳۸ سال در آذربایجان قفقاز به قدرت رسید) پایه گذاری کرد، «ایاز مطلب‌اف» بین سال‌های ۱۹۹۱-۱۹۹۲، «ابوالفضل ایلچی‌بیگ» بین سال‌های ۱۹۹۲-۱۹۹۳ و «حیدر علی‌اف» بین سال‌های ۱۹۹۳-۱۹۹۸ و ۱۹۹۸-۲۰۰۳ رئیس‌جمهور بوده‌اند.

«الهام علی‌اف»،‌ «عیسی قنبر»، «فاضل مصطفی»، «حافظ حاجی یئو» و «ایلقار ممداف» به عنوان نامزدهای انتخابات اکتبر امسال معرفی شده‌اند که قصد دارند برای گرفتن سکوی هدایت کشور برای ۵ سال آینده با هم رقابت کنند. هر چند باید گفت که از بین ۵ نامزد معرفی شده، الهام علی‌اف اصلی‌ترین رقیب برای ۴ نامزد دیگر خواهد بود.

اهمیت انتخابات اکتبر ریاست‌جمهوری آذربایجان
اهمیت انتخابات آینده ریاست‌جمهوری آذربایجان را باید در شرایط داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی این کشور جستجو کرد. از حیث مسایل داخلی عمده تفاوت در این است که الهام علی‌اف برای سومین‌بار است که قصد نامزدشدن از سوی حزب حاکم آذربایجان نوین را دارد و این حزب به صورت رسمی کاندیداتوری ایشان را اعلام نموده است. البته امکان ثبت‌نام برای بار سوم بر اساس ایجاد تغییر در قانون اساسی این کشور و تایید آن از سوی اکثریت مردم در یک رفراندوم میسر گردیده است. بر اساس این تغییر رییس‌جمهور فعلی تا زمان حل مناقشه قره‌باغ و بازگشت اراضی اشغال شده و به تعبیری تا زمان انعقاد قرارداد صلح با ارمنستان خواهد توانست نامزد انتخابات ریاست‌جمهوری شود. هرچند این امر مورد انتقاد و اعتراض احزاب مخالف دولت و برخی کشورهای غربی گردید، اما در نهایت این ماده قانونی شد و برای نخستین‌بار از زمان تصویب در انتخابات پیش رو به مورد اجرا گذاشته خواهد شد.

از منظر شرایط منطقه‌ای این انتخابات در حالی صورت خواهد گرفت که مناسبات باکو – مسکو به دلیل رویکردهای غربی دولت آذربایجان در همکاری با آمریکا و غرب در مسایل مربوط به حمل و نقل و انرژی و همکاری با ناتو از یک سو و عدم ورود آذربایجان به اتحادیه گمرکی تشکیل شده از سوی روسیه در قالب کشورهای مشترک‌المنافع و عدم تمدید قرارداد اجاره پایگاه راداری قبله از سوی دیگر، موجبات ناخرسندی مسکو را بیش از گذشته فراهم نمود و سبب شد شورایی جدید متشکل از میلیاردرهای آذری مقیم روسیه با مساعدت کرملین‌نشینان به منظور ایجاد دل مشغولی‌هایی برای دولت باکو ایجاد شود تا مسکو بتواند از این رهگذر امتیازات لازم را از باکو دریافت نماید.

از لحاظ بین‌المللی برگزاری این انتخابات در شرایطی صورت خواهد گرفت که آذربایجان عضو غیر دایمی شورای امنیت سازمان‌ملل متحد است و مناسباتش با غرب در حوزه سخت افزاری از قبیل مبارزه با تروریسم و حضور سربازان آذری در عراق و افغانستان، ایفای نقش پل میان آمریکا – افغانستان به منظور انتقال تجهیزات، همکاری با ناتو و مسایل مربوط به تامین انرژی و امنیت آن مورد رضایت طرف‌های غربی است. تنها موضوعی که میان غرب و آذربایجان مورد گفتگوست، بحث‌های حقوق بشریست که غربی‌ها همواره از آن بیشتر به عنوان اهرم فشار استفاده می‌کنند. عقلانیت ابزاری حاکم بر غرب در مقوله حقوق‌بشر عقلانیت معطوف به هدف آزادی‌خواهان واقعی را در جهان دچار چالش نموده است.

تاثیرات احتمالی انتخابات ریاست‌جمهوری آینده آذربایجان بر رابطه با ایران
دو کشور ایران و آذربایجان حدود ۶۱۸ کیلومتر مرز خاکی با هم دارند. هر دو کشور دارای ارزش‌های مشترک متقابل و بعضی از عناصر فرهنگی مشترک هستند. آذربایجان بعد از ایران دومین کشور شیعی جهان از لحاظ درصد جمعیت است. عضویت دو کشور در سازمان‌های منطقه‌ای مانند سازمان کنفرانس اسلامی و همچنین سازمان اکو شاخص مهمی است که دو کشور را به هم وابسته و پیوسته می‌کند. همچنین در منطقه قفقاز جمهوری آذربایجان بیش از دیگر جمهوری‌ها توجه ایران را به خود مبذول می‌دارد.

گسترش پیوندهای این جمهوری با غرب و تمایل شدید این کشور برای درگیر ساختن بیشتر منافع ایالات‌متحده و حضور نظامی این کشور و نیز ناتو در منطقه از جمله مسائلی هستند که به شدت می‌تواند برای ایران تهدیدزا تلقی شود. روابط دو کشور همسایه ایران و آذربایجان، طی دو سال اخیر یکی از بحرانی‌ترین شرایط را طی دو دهه اخیر تجربه کرده است. افزایش تنش و مجادلات دیپلماتیک میان دو کشور همراه با هشدارهای شدید مقامات سیاسی، دفاعی و امنیتی ایران به باکو شرایط بسیار سرد و شکننده‌ای را میان دو کشور حاکم ساخته است. هرچند در طی دو دهه گذشته، تعارض وجود حاکمیت دینی و سکولار در نظام‌های سیاسی دو کشور، اختلاف نظر در مسئله رژیم‌حقوقی دریای‌خزر، سیاست‌های اقتصادی متفاوت دو کشور در حوزه منابع انرژی و نفت، بحران قره‌باغ و تنش بین آذربایجان و ارمنستان و نیز عضویت و همکاری آذربایجان با نهادهای یورو-آتلانتیکی و اسرائیل، مانع از روابط گسترده و عمیق میان ایران و آذربایجان شده است. اما علی رغم چالش‌های یاد شده، طرفین همواره کوشش نمودند این شرایط را به گونه‌ای مدیریت نموده و از بروز تنش‌های جدی و چالش‌زا در روابط دو جانبه بپرهیزند.

در ارتباط با تاثیر نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان بر روابط دو کشور ایران و آذربایجان بایستی به چند نکته توجه داشت. نکته اول این که لزوم روابط همه جانبه دو کشور را بیش و پیش از آنکه به سلیقه دولتمردان دو کشور وابسته بدانیم، باید در اشتراکات فراوان تاریخی، دینی، فرهنگی و… بین دو ملت ایران و آذربایجان جستجو کنیم؛ به عبارت دیگر، همسایگی و پیوندهای دیرین دو ملت این امکان را به هیچ دولتمردی در جمهوری آذربایجان نخواهد داد تا نسبت به روابط با ایران بی‌تفاوت باشد. نکته دوم اینکه نتایج انتخابات ریاست‌جمهوری آذربایجان و طرز تفکر دولتمردان جمهوری آذربایجان می‌تواند در تعیین سطح روابط موثر واقع گردد. واقعیت این است که پس از استقلال آذربایجان به دلیل برخی مسائل از جمله تبلیغات ضد ایرانی برخی قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای و متهم نمودن ایران در بحران قره‌باغ و… روابط دو کشور در میان پاره‌ای از سوء ظن‌ها شکل گرفت.

نتیجه‌گیری
جمهوری آذربایجان از ابتدای استقلال در کانون توجه بازیگران منطقه‌ای و فرا‌منطقه‌ای قرار دارد. یکی از اتفاقات مهم این کشور در سال ۲۰۱۳ میلادی برگزاری هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در روز جمعه ۱۱ اکتبر می‌باشد.

تأمل در روابط کشورهای مختلف جهان موید این نکته است که ترکیبی از متغیرهای ثابت و اصلی با کارکرد دو گانه و چهره ژانوسی خود یعنی درگیری و همکاری در ترکیب با مولفه های متغیر و شرایط زمانی حاکم بر دو کشور، منطقه و نظام بین الملل، سرنوشت مناسبات میان کشورها را تعیین می کند. بدیهی است روابط ایران و آذربایجان نیز از این قاعده مستثنی نیست. روابط دو کشور طی دو دهه اخیر از یک سو تحت تاثیر متغیرهای ثابتی چون قرابت جغرافیایی، اشتراکات تاریخی و فرهنگی (سابقه تاریخی مشترک هزار ساله)، اشتراکات دینی و قومی و شبکه ارتباطی و ترانزیت کالا و از سویی دیگر تعارض وجود حاکمیت دینی و سکولار در نظام های سیاسی دو کشور، اختلاف نظر در مسئله رژیم حقوقی دریای خزر، سیاست‌های اقتصادی متفاوت دو کشور در حوزه منابع انرژی و نفت، بحران قره‌باغ و تنش بین آذربایجان و ارمنستان و نیز عضویت و همکاری آذربایجان با نهادهای یورو-آتلانتیکی و اسرائیل، قرار داشته است. از این رو، در انتخابات آتی ریاست جمهوری آذربایجان، فارغ از اینکه چه کسی رئیس جمهور خواهد شد، روابط دو کشور، با توجه به متغیرهای گفته شده، در مسیر فعلی ادامه پیدا می‌کند و یا حتی می‌توان انتظار بهبود روابط را داشت.

مصطفی محمدی، عضو شورای نویسندگان ایراس


این مطلب را چاپ کنید

نظرات شما

ایمیل شما منتشر نخواهد شد پر کردن قسمت های ستاره دار الزامی است *

*


− شش = 0

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>